علاقه‌مند شوند . اگر ياقوت در رشتهء فرهنگ به اوج رسيد قزوينى بزرگترين كيهان نگارى بود كه علوم را براى عموم ساده كرد . چنان كه از پيش ديديم نمايندگان اين رشته از پايان قرن دوازدهم / ششم ه . پديد آمدند . اينان تنها به توضيح قوانين حاكم بر نظام شمسى بس نكردند بلكه به همهء پديده‌هاى كرهء زمين پرداختند . و به يك زمان داراى نقش منجّمان ، جغرافى شناسان ، زمين شناسان ، معدن‌شناسان ، و گياهشناسان بودند و خود در اين مورد مكمّل كار جاحظ و مسعودى و بيرونى به شمار مىآيند اما طبعا كارشان اصالت و عمق نداشت . اينان غالبا مردمى صوفى مسلك و ساده دل بودند كه در همه چيز معجزات خالق را مىديدند و بيشتر رسائلشان رنگ موعظه و ارشاد داشت . و به خلاف جاحظ و امثال او هدفشان اصالت و ابداع نبود ، بلكه به نقل و اقتباس بس مىكردند و معمولا در اين كار امين بودند و در ترتيب مطالب مقامى برجسته داشتند . مؤلّفاتشان استقلال نداشت ولى غالبا روشن و ساده و منظّم بود . قزوينى در اين رشته به اوج ابداع هنرى رسيده و به دورانهاى بعد دمشقى و ابن الوردى نيز به دو پيوستند . 35 قزوينى روايتگرى كامل است و نمونه‌اى روشن از نوشته‌هاى دوران انحطاط را به دست مىدهد . اطّلاعات گسترده و معلومات فراوان دارد ، اما مطلب تازه يا نظريهء بكر ندارد . همه چيز را از ديد خاص خود فهميده و كتابى به وجود آورده كه شامل همهء معارف دوران اوست . وى به عنوان يك نويسنده سبكى روشن و عالى دارد و بىگفت و گو در كار ساده كردن مطالب علمى كه مورد رغبت عامّه تواند شد يك نابغه است كه پيچيده‌ترين موضوعها را با مهارتى فوق العاده در قالبى روشن و جالب و دلپسند مىريزد . اسلوب وى ساده و متنوّع است ولى غالبا مخلوطى از روايتهاى مؤلّفان سابق را نقل مىكند . 36 به نظر يكى از دانشوران معاصر ، كيهان نگارى قزوينى مهمترين اثرى است كه يك نويسندهء عرب در قرون وسطا به وجود آورده است . غالبا دانشوران او را باهرودوت و پلينى همسنگ كرده‌اند . البتّه اين مقايسه تا حدّى موجّه است ، اما بايد گفت كه قزوينى ، نه از لحاظ روح نقدى بر اين دو مؤلّف قديمى برترى دارد و نه از لحاظ روش . 37 نام قزوينى زكريّا بن محمّد است . او را با همنامش حمد الله قزوينى ، مورّخ جغرافى شناس معروف فارسى زبان كه دربارهء او سخن خواهيم داشت اشتباه نبايد كرد . قزوينى به سال 1203 / 600 ه . تولّد يافت . با وجود انتساب به قزوين ، از يك خاندان اصيل عرب بود كه از روزگارى دراز در عراق عجم اقامت گرفته بودند . عربى وى پر از كلمات نامأنوس است و اسلوب كلاسيك ندارد . معلوم مىشود كه زبان طفوليّت وى عربى نبوده است . 38 از زندگى و استادان وى اطّلاعات كمى داريم ، از جمله اينكه حدود سال 1233 / 630 ه . به دمشق بود و آنجا زير نفوذ صوفى معروف ، ابن عربى ( متوفّى به سال 1240 / 638 ه . ) ، 39 قرار گرفته و نيز با